Steltenlopen

Steltenlopen

Steltenlopen wordt traditioneel gezien als een kinderspel of een volkssport. Sommige steltenlopers leerden thuis steltenlopen, anderen kregen het dan weer op school of in de jeugdbeweging onder de knie. In heel wat speelkoffers is ook vandaag de dag nog steeds een paar stelten te vinden. Steltenlopen is echter veel meer dan leuk vertier: al duizenden jaren maakt steltenlopen deel uit van de sociale, rituele en religieuze gebruiken van mensen en leefgemeenschappen overal ter wereld. Van Azië (China, Japan en Vietnam), over Europa (Frankrijk en België) tot in Afrika en Amerika zijn steltenlopers actief.

Oorspronkelijk waren steltenlopers voornamelijk te vinden in onherbergzame of moerasachtige streken. Vooral op plaatsen waar beken en rivieren geregeld uit de oevers traden, kozen mensen er voor om zich op stelten te verplaatsen. Zo konden natte gebieden immers relatief makkelijk doorwaad worden en had men bovendien een uitstekend zicht op het landschap. Verder werden stelten ook in de landbouw gebruikt, om bijvoorbeeld de oogst van hoge bomen makkelijk binnen te halen. Het gebruiken van stelten voor de hierboven genoemde doeleinden is vandaag de dag bijna overal verdwenen. Tegenwoordig worden stelten wel weer gebruikt in de bouwnijverheid. Stukadoors die op stelten werken hoeven bijvoorbeeld geen ladder of steiger meer op te bouwen.

Voor het bespreken van de tradities van het steltenlopen werkte Volkskunde Vlaanderen vzw samen met de Koninklijke Steltenlopers van Merchtem - Stichting Langevelde, de enige steltenlopersvereniging in Vlaanderen. Naast deze vereniging is in heel België maar één andere steltenlopersvereniging actief: de Echasseurs Namurois.

Een Langeveldse traditie

In Langeveld, een dorp bij Merchtem in de provincie Antwerpen, trad de Molenbeek vroeger geregeld buiten de oevers. De Langeveldse traditie van het steltenlopen is daaruit voortgekomen. De populariteit van het steltenlopen bij de plaatselijke jeugd en volwassenen nam er tijdens de Tweede Wereldoorlog enorm toe, doordat er weinig andere ontspanningsmogelijkheden waren. Toen de dorpen en gehuchten rond Merchtem deelnamen aan de bevrijdingsfeesten van 1945, werd er in Langevelde geen praalwagen gebouwd maar vaardigde het dorp een delegatie steltenlopers af. Het succes was groot en zo ontstond de steltenlopersvereniging. Sindsdien zijn de steltenlopers uit Langeveld graag geziene gasten op binnen- en buitenlandse evenementen. Ze treden op in stoeten en op (jaar)markten, braderieën, recepties, huwelijken, taptoes… In een aantal gevallen is hun optreden zelfs al jarenlang een vaste waarde in het programma. Zo nemen ze bijvoorbeeld al sinds 1947 deel aan de Ommegang in Brussel. Ook in de Gouden Boomstoet in Brugge, de Canteclaerstoet in Deinze en de Hopduvelstoet in Asse zijn ze jaarlijks vertegenwoordigd.

Hoog en los

De Langeveldse steltenlopers gebruiken stelten hoger dan 4 meter kunnen zijn. Volgens de vereniging is dat zelfs wereldwijd haast ongeëvenaard. De Langenveldse stelten zijn daarenboven uniek omdat ze niet aan het been van de steltenloper worden vastgebonden. Volgens de steltenlopers zelf schuilt daarin het geheim van de grote hoogte. Hoge stelten zijn immers ook zwaar. Daardoor zijn de steltenlopers verplicht om de krukken (handgrepen) te blijven vasthouden. Om die reden kan er op dergelijke hoge stelten niet gedanst worden.

Uit het goede hout

De stelten van de Langeveldse steltenlopers worden door een steltenmaker op maat gemaakt. De steltenmaker wordt uit de vereniging zelf gerekruteerd. De voorbije 20 jaar was dat bij de Koninklijke Steltenlopers van Merchtem - Stichting Langevelde de ondervoorzitter. Stelten maken vereist veel kennis en is gebaseerd op de overlevering van (technische) tradities. Het begint bij de keuze van het hout. Hoge stelten worden vervaardigd uit den. Geschikte bomen vinden is hierbij van groot belang. De hele stelt wordt namelijk uit het hart van de boom gemaakt, zodat ze later niet breekt. Het is de bedoeling om steeds twee vergelijkbare bomen te gebruiken die zo recht mogelijk zijn om een paar stelten te maken. Stelten die samen een paar vormen moeten niet noodzakelijk exact even dik zijn. Het is vooral belangrijk dat beide stelten hetzelfde gewicht hebben.

Veiligheid is voor een steltenloper heel belangrijk. Vooraleer de stelten worden afgewerkt, worden de capaciteit en het draagvermogen ervan dan ook getest. Bij de afwerking van de stelten is het belangrijk dat de positie van de blok, de voetsteun, en de afstand tussen blok en kruk, de handgreep, goed wordt nagegaan in relatie tot de lichaamslengte van de steltloper.

Gaandeweg hebben de steltenmakers een aantal dingen in het vervaardigingsproces aangepast. Zo was de voet van de stelt was altijd een teer punt. Daarom krijgen de stelten de laatste decennia een rubberen uiteinde rond de voet, dat de top heet. Deze toppen zijn niet in de handel verkrijgbaar en worden op vraag van de vereniging gemaakt. Ook een rubberen top slijt, maar langzamer dan hout. Bovendien kan hij ook vervangen worden en is hij ook veiliger, omdat er minder snel mee geslipt wordt. Alle stelten die vervaardigd worden, blijven eigendom van de vereniging. Op die manier kan de vereniging ze immers beschikbaar stellen voor alle leden.

Op de maat

De Koninklijke Steltenlopers van Merchtem wandelen of marcheren gewoonlijk. Als ze deelnemen aan een evenement, voeren ze een aantal vaste bewegingen uit. Opvallend is dat de steltenlopers begeleid worden door muzikanten, wat een vrij uniek gegeven. Enkel de steltenlopers uit het Franse Landes, die veel lagere stelten gebruiken en daarop ook dansen, laten zich ook door muzikanten begeleiden.

Hoewel er soms ook zonder muzikale begeleiding wordt gewandeld, worden de steltenlopers meestal begeleid door een 10-tal muzikanten. Deze muzikanten spelen tweeledige marsmuziek. Dat is muziek met een uitgesproken cadans, zodat de steltenlopers gemakkelijk pas kunnen houden en vlot kunnen wandelen. De muziekleider bepaalt wanneer welke lied gespeeld wordt en staat in voor de algemene coördinatie van de groep.

Steltengevechten

Steltenlopers van de Koninklijke Steltenlopers van Merchtem - Stichting Langevelde voeren traditioneel heuse steltengevechten met elkaar. Ook de Echasseurs Namurois hebben dezelfde traditie. Het opzet van een steltengevecht is eenvoudig. De steltenlopers vechten doorgaans man tegen man een duel uit. Wie het langst op de stelten kan blijven staan, is de winnaar.

Aan het steltenvechten zijn een aantal rituelen en gebruiken verbonden. Zo betreden de steltenlopers bijvoorbeeld het plein in twee rijen op het ritme van de tamboer. Na het fluitsignaal van de spelleider steken de deelnemers een stelt omhoog in de richting van de tegenstrever en dan kan het gevecht beginnen. Tromgeroffel begeleidt de laatste twee deelnemers die tegen elkaar uitkomen. Een gevecht is gebaseerd op enkele vuistregels, die door alle deelnemers gekend zijn:
- Iemand die struikelt mag niet terug op de stelten,
- schoppen of stampen met de stelten is niet toegelaten,
- rechtstreeks fysiek geweld wordt niet getolereerd;
- een gevallen stelt mag terug aangenomen worden als men zich op 1 stelt kan handhaven.

Uiteraard is er aan het steltenvechten een zeker showelement verbonden. Zo gebeurt het bijvoorbeeld soms dat twee steltenlopers samen een ervaren vechter proberen te bekampen. Een steltengevecht is een buitengewoon evenement, dat enkel tijdens de Brusselse Ommegang of een jubileumviering van de vereniging meegemaakt kan worden. Aan het steltenvechten is dan ook een zeker prestige verbonden en een dergelijk gevecht winnen wordt dan ook als een grote eer beschouwd. Winnen is immers een bewijs van de kracht (om iemand schouder tegen schouder van de stelten te kunnen duwen), de behendigheid (om tackles te ontwijken of verrassend aan te vallen) en het uithoudingsvermogen van een steltenloper.

De winnaar van een steltengevecht krijgt behalve respect, ook een prijs. Bij de Koninklijke Steltenlopers van Merchtem - Stichting Langevelde zijn dat vleesballetjes. Deze prijs gaat terug op een lokale traditie. Arme Merchtemnaars konden zich maar weinig vlees tussen de boterham veroorloven en schoven daarom hun vleesballetje steeds diep tussen het brood. De bijnaam van de Merchtemnaars is dan ook "aaten ballekes" (houten balletjes). Bij de Ommegang van Brussel krijgt de winnaar meestal een krans of een beker, steeds uit handen van de historische figuur Karel V.

Blokkenloopsters

Net als het steltenlopen is het blokkenlopen een oude traditie in de streek. Langeveldenaars gebruikten blokken om tijdens de winter over de bevroren of besneeuwde ondergrond te glijden. Vroeger gebruikt men voor het blokkenlopen brede houten latten, waarop drie of vier paar klompen bevestigd werden. Tegenwoordig worden de blokken op een paar ski’s gemonteerd. Om vooruit of achteruit te glijden of rond de eigen as te draaien, moeten de lopers synchroon hun voeten bewegen. Dat vraagt een zekere coördinatie, waarbij vooral de eerste loper (coördinerend) en de laatste loper (stuwend) belangrijk zijn. Vroeger waren er een aantal mannelijke blokkenlopers, maar tegenwoordig wordt deze discipline enkel door vrouwen beoefend. Aan het blokkenlopen is geen wedstrijdelement verbonden. maar het lopen op blokken Net zoals de steltenlopers nemen de blokkenloopsters deel aan evenementen en optochten.

Kabasdrager

Een kabasdrager staat steeds ten dienste van blokkenloopsters. Om in de blokken te kunnen lopen, hebben ze immers hun schoenen afgegeven.

Ladderdrager

De ladderdrager staat ten dienste van de steltenlopers. Steltenlopers met stelten hoger dan een meter, hebben bij het op- en afstappen een ladder nodig. De ladderdrager helpt ook om de veiligheid van de steltenlopers te garanderen. Hij houdt bijvoorbeeld het publiek bij de stelten weg. Verder tilt de ladderdrager ook kabels, lichtreclame e.d. op zodat de steltenloper er veilig onder door kan wandelen. Daarvoor gebruikt hij zijn ladder of een speciale stok met twee tanden.

Vaandeldrager

 Als er een of meerdere vaandeldragers in een optocht meelopen, bepaalt de centrale vaandeldrager wanneer er bepaalde bewegingen ingezet worden. De vaandeldrager loopt meestal vooraan en zet de lijnen uit (onder door gaan, een lijn vormen, in een bepaalde richting draaien... ).

Belgische driekleur

De vereniging werd tijdens de bevrijdingsfeesten van 1945 onder de doopvont gehouden. Een uniforme klederdracht in de Belgische driekleur paste hen dan ook als gegoten. Ook de stelten dragen deze opvallende kleuren. De meeste steltenlopers zijn echt trots op hun het uniform. Door de jaren heen is de kleurencombinatie altijd bewaard gebleven, maar de kleur van de mouwen wisselde wel van zwart (jaren 1960 - 1970) naar geel (jaren 1980 - heden). De klederdracht van de steltenlopers van Merchtem is opvallend anders dan die van steltenlopers waar de stelten aan de benen zijn vastgebonden. Zij dragen vaak een pak uit één een enkel stuk, waarmee ze de illusie creëren dat de steltenloper een reus is.

Verenigingsleven

De Koninklijke Steltenlopers van Merchtem - Stichting Langevelde telt vandaag 120 leden. Het is een dynamische vereniging die haar leden vooral rekruteert binnen de eigen leefgemeenschap. Vaak wordt het steltenlopen opgepikt als familieleden of vrienden ook op stelten lopen. Binnen de vereniging kunnen er op basis van de functie die uitgeoefend wordt vier grote groepen onderscheiden worden. Er zijn steltenlopers, blokkenlopers, muzikanten en een restcategorie. De leden die deel uitmaken van deze laatste groep, dragen de vlag, de kabas of de ladder.

De hoofdactiviteit van de vereniging is het organiseren van en deelnemen aan evenementen in binnen- en buitenland. Sinds een vijftal jaar worden er bij het begin van het seizoen oefensessies aangeboden. De steltenlopers maken dan tochten door Langevelde en Merchtem. Zo wennen de steltenlopers (opnieuw) aan hun stelten, oefenen ze op een nieuwe steltenhoogte of er wordt een nieuw paar stelten ingelopen. Soms worden deze oefensessies ook louter omwille van het plezier georganiseerd. Verder wordt er jaarlijks een teerfeest gehouden. Binnen elke groep wordt dan een top drie verkozen. Dat gebeurt op basis van het aantal deelnames aan evenementen. De steltenlopers van de Koninklijke Steltenlopers van Merchtem - Stichting Langevelde hanteren ook een eigen (vak)jargon hebben. In de loop der jaren hebben ze bepaalde uitdrukkingen, woorden en versprekingen aangenomen.

Hoe hoger de stelten van een steltenloper zijn, des te meer respect hij geniet bij de andere leden van de vereniging. Samen met het engagement van de leden bepaalt ook de hoogte van de stelten een informele hiërarchie binnen de vereniging. Steltenlopen wordt zowel door mannen en vrouwen gedaan. Hoewel de mannen in de meerderheid zijn, zijn er ook heel wat vrouwen die zich op de hoge stelten wagen. Het steltenlopen balanceert tussen volkscultuur en volkssport. Het vergt immers van de steltenloper heel wat behendigheid, durf en uithoudingsvermogen. Steltenlopen kun je daarom eigenlijk ook zien als een volkssportdiscipline.

LITERATUUR

Meer informatie over steltenlopen vind je bij  de Koninklijke Steltenlopers van Merchtem.