Holi

Holi

Ieder jaar rond maart vieren hindoes feest. Op de eerste dag na de volle maan van de maand Phalguna vieren ze het Holi- of Phagwafeest, dat ook wel het kleurenfestival wordt genoemd. Holi is een combinatie van een lente- en een nieuwjaarsfeest en viert de overwinning van het goede op het kwade. Een van de meest opvallende gebruiken van Holi is dat mensen elkaar bestrooien met gekleurd poeder en water. Het is een kleurrijk en een hoopvol feest, waarbij veel wordt gegeten, gezongen en gedanst.

De religieuze betekenis van het feest

Het verhaal van de demonenkoning Hiranyakashipu en zijn zoon Prahalad ligt aan de grondslag van het Holifeest. Om zijn macht te vergroten vroeg Hiranyakashipu aan de god Brahma om hem onsterfelijk te maken. Zijn wens werd ingewilligd, maar niet door de god Brahma. Het was Shiva, de god van de vernietiging, die voor de demonenkoning verscheen en zei: ‘Ik heb je gebeden aanvaard. Je zult niet gedood worden. Niet door een mens, niet door een dier, niet als je binnen of buiten bent, niet in de lucht en niet op de grond, niet overdag en ook niet ’s avonds, niet door een wapen en ook niet door een vloek.’ De demonenkoning verspreidde snel het nieuws van zijn onsterfelijkheid. Voortaan wou hij aanbeden worden als een god. De zoon van de demonenkoning – Prahalad - weigerde echter zijn vader te aanbidden. Zelfs wanneer zijn vader hem dreigde te vermoorden bleef de zoon bij zijn standpunt. Hij bleef trouw aan Vishnu, de beschermer van het heelal. De demonenkoning probeerde daarop zijn zoon te vermoorden, zonder succes. Prahalad werd beschermd door Vishnu. De zus van de demonenkoning – Holika – verzon  daarop een list om Prahalad te vermoorden. Ze deed alsof ook zij een aanhanger van Vishnu was en stelde Prahalad voor zich samen te offeren aan deze god. Ze zouden een brandstapel bouwen en die samen beklimmen. Holika, een befaamde tovenares, zou echter stiekem een onbrandbaar kleed aantrekken. Daardoor zou enkel Prahalad in de vlammen omkomen. Hiranyakashipu stemde in met het wrede plan van zijn zus. Iedereen stroomde toe om het offer te aanschouwen. Holika en Prahalad bestegen samen de houtstapel, maar het was Holika die stierf. Prahalad kwam ongedeerd uit het vuur. Opnieuw had Vishnu de gelovige Prahalad gered.Daarna verscheen Vishnu is zijn gedaante van half leeuw, half mens. Hij nam de koning op zijn schoot en verscheurde hem met zijn klauwen in een deuropening in de schemering. Hiranyakashipu stierf volgens de woorden van Vishnu: niet door een mens en niet door een dier. Niet binnen of buiten, niet overdag en niet ’s avond, niet op de grond en niet in de lucht. En zo overwon het goede het kwade, dat in iedere mens schuilt.

Holika of de symbolische verbranding van het kwaad

De avond voor het feest wordt Holika, de zus van demonenkoning Hiranyakashipu, symbolisch verbrand. De hindoepriester (pandit) steekt grote rituele vuren (holka) aan, onder begeleiding van speciale muziek en lofzangen. Iedereen blijft zingen tot de holka helemaal is opgebrand. De voorbereidingen voor deze verbranding starten veertig dagen eerder. Iedereen begint dan brandbaar materiaal te verzamelen zoals takken, riet, stro en droog hout. De as van de holka (vhibuti) wordt beschouwd als heilig en wordt de volgende dag gebruikt.

Het festival van de kleur

Holi vangt aan met een eredienst, waarna een priester de aanwezigen voorziet van een stip op het voorhoofd (een tilak). De stip wordt gezet met de as van de verbrande holka. De stip staat symbool voor de afwezigheid van het kwade. Daarna barst het vrolijkste deel van het feest los. Mensen bestrooien elkaar met gekleurd poeder en sprenkelen gekleurd water in het rond. In India gebeurt dat gewoon op straat. Die wordt letterlijk een kleurrijk slagveld. Sommigen zetten zelf waterpistolen in om mensen makkelijker te kunnen besproeien. De strakke sociale normen en scheidingslijnen vervagen tijdens het feest: armen en rijken, mannen en vrouwen nemen samen deel. De kleuren staan symbool van de kleurenpracht van de lente, waarin alles opnieuw in bloei komt te staan. Naast een lentefeest is Holi ook een nieuwjaarsfeest waarop mensen elkaar ‘Subh Holi’ wensen, wat zoveel wil zeggen als ‘gelukkig nieuwjaar’.

Het gevaar van synthetische kleuren

Vroeger waren de kleuren die men gebruikte tijdens Holi van natuurlijke herkomst. Zo werden de rode bloemen van de Palashboom gekleurd en vermalen. Nu de planten waarvan vroeger kleurstoffen werden gemaakt steeds zeldzamer worden, gebruikt men vaker synthetische kleurstoffen. Niet alle van die industrieel gefabriceerde kleuren blijken echter veilig voor mens en milieu. Ieder jaar zijn er gevallen bekend van mensen met oogletsels, ontstekingen en allergische reacties. Recent is dan ook een tegenbeweging ontstaan die mensen wil aanmoedigen meer natuurlijke kleurstoffen te gebruiken.

In India en ver daarbuiten

Holi wordt ook uitbundig gevierd in landen als Nepal, Pakistan, Zuid-Afrika, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en andere landen met een grote hindoegemeenschap. In onze streken wordt Holi doorgaans niet op straat gevierd, maar worden er plaatsen met een tuin afgehuurd voor het feest. Dat is ondermeer het geval in Rotterdam, Antwerpen, Brussel en Gent, maar ook op heel wat andere plaatsen. Zo organiseren de Indian Students Association Leuven ieder jaar een Holifeest. Naast het gooien met kleuren, wordt er ook lekker gegeten en gedanst op de tonen van Indische muziek. In Den Haag wordt dan weer een heus festival georganiseerd in het wijkpark Transvaal, dat voor iedereen toegankelijk is.

LITERATUUR

Strouken, I., Dit zijn wij. De 100 belangrijkste tradities van Nederland, Pharos Uitgevers, Nijkerk, 2010.

Rinehart, R., Contemporary Hinduism: ritual, culture, and practice, ABC-CLIO, Santa Barbara, 2004. 

www.isal.be

www.holisamen.nl